Minor [ class ]

 HOME ASSIGNMENT

Name : Rana Tanviba D.

Subject: Gujarati 

STD : F.Y.B.A.

પ્રસ્તાવના :

ગઝલ ગુજરાતી સાહિત્યનું એક સુંદર અને લોકપ્રિય કાવ્યસ્વરૂપ છે. ગઝલમાં કવિ પોતાના પ્રેમ, વિરહ, લાગણી, જીવનના અનુભવો અને મનની વાતોને સુંદર શબ્દોમાં રજૂ કરે છે. ગઝલના દરેક શેરમાં એક સંપૂર્ણ વિચાર કે ભાવ વ્યક્ત થતો હોય છે.

ગઝલનો અર્થ અને પરિચય

‘ગઝલ’ શબ્દ મૂળ અરબી ભાષામાંથી આવ્યો છે. શરૂઆતમાં ગઝલનો સંબંધ પ્રેમ અને પ્રણયની લાગણીઓ સાથે હતો. ત્યારબાદ ગઝલ ફારસી અને ઉર્દૂ ભાષામાં વિકસતી ગઈ અને પછી ગુજરાતી સાહિત્યમાં પણ તેનું આગવું સ્થાન બન્યું.

ગુજરાતી ગઝલમાં પ્રેમ ઉપરાંત જીવન, સમાજ, પ્રકૃતિ, માનવીય સંબંધો, સુખ-દુઃખ અને વિવિધ લાગણીઓને સ્થાન મળ્યું છે. ગઝલની ભાષા સરળ, અસરકારક અને ભાવસભર હોય છે.

ગઝલનાં મુખ્ય અંગો

1. શેર 

ગઝલનું મૂળ એકમ ‘શેર’ છે. બે પંક્તિ મળીને એક શેર બને છે. દરેક શેરમાં પોતાનો એક વિચાર અથવા ભાવ હોય છે.

2. મત્લા 

ગઝલના પ્રથમ શેરને મત્લા કહેવામાં આવે છે. તેના બંને મિસરામાં કાફિયા અને રદીફ આવે છે.

3. મક્તા 

ગઝલના અંતિમ શેરને મક્તા કહેવામાં આવે છે. તેમાં ઘણીવાર કવિ પોતાનું ઉપનામ એટલે કે ‘તખલ્લુસ’ વાપરે છે.

4. રદીફ 

દરેક શેરના અંતે વારંવાર આવતો શબ્દ કે શબ્દસમૂહ ‘રદીફ’ કહેવાય છે.

5. કાફિયા 

રદીફ પહેલાં આવતાં અને સમાન પ્રાસ ધરાવતા શબ્દોને ‘કાફિયા’ કહેવામાં આવે છે.

6. બહેર 

ગઝલના શેરોમાં જળવાતી લય અને છંદની વ્યવસ્થાને બહેર કહેવામાં આવે છે. ગઝલમાં લયનું ખૂબ મહત્વ છે.

ગઝલની વિશેષતાઓ

ગઝલમાં ભાવનાત્મક અભિવ્યક્તિ જોવા મળે છે.

દરેક શેર પોતાનામાં પૂર્ણ વિચાર રજૂ કરી શકે છે.

ગઝલમાં પ્રેમ, વિરહ, દુઃખ, આનંદ અને જીવનના અનુભવો રજૂ થાય છે.

તેની ભાષા ટૂંકી પરંતુ અસરકારક હોય છે.

કાફિયા અને રદીફ ગઝલને સંગીતમય બનાવે છે.

ગઝલમાં કલ્પના અને શબ્દસૌંદર્યનું મહત્વ છે.

ગઝલ વાંચવામાં અને સાંભળવામાં બંને રીતે સુંદર લાગે છે.

ગુજરાતી ગઝલ

ગુજરાતી સાહિત્યમાં ગઝલે પોતાની આગવી ઓળખ બનાવી છે. ગુજરાતી કવિઓએ ગઝલને માત્ર પ્રેમની લાગણીઓ સુધી મર્યાદિત રાખી નથી, પરંતુ જીવનના વિવિધ અનુભવો અને માનવીય સંવેદનાઓને પણ ગઝલમાં વ્યક્ત કરી છે. તેથી ગુજરાતી ગઝલ ગુજરાતી કાવ્યસાહિત્યનું મહત્વનું સ્વરૂપ બની છે.

ઉદાહરણ

ગઝલમાં કોઈ કવિ પોતાના મનની લાગણીને થોડા શબ્દોમાં ખૂબ અસરકારક રીતે રજૂ કરી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, પ્રેમમાં મળતા સુખ કરતાં વિયોગની પીડા કેવી હોય છે તે વાત પણ એક શેર દ્વારા સુંદર રીતે વ્યક્ત કરી શકાય છે.

ઉપસંહાર

આ રીતે ગઝલ માત્ર કાવ્યનું એક સ્વરૂપ નથી, પરંતુ માનવીના મનની લાગણીઓને વ્યક્ત કરવાનું સુંદર માધ્યમ છે. તેના શેર, કાફિયા, રદીફ અને લય તેને અન્ય કાવ્યસ્વરૂપોથી અલગ બનાવે છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં ગઝલનું મહત્વનું સ્થાન છે અને આજે પણ ગઝલ વાચકોને ખૂબ આકર્ષે છે.